Cənubi Qafqazın son onilliklərdəki siyasi tarixində elə tarixlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi günlə məhdudlaşmır. 8 avqust 2025-ci il də məhz belə tarixlərdən biridir. Vaşinqtonda keçirilən üçtərəfli görüş və həmin gün əldə olunan razılaşmalar Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni səhifənin açılması ilə yanaşı, bütövlükdə regionun gələcək siyasi və iqtisadi arxitekturası üçün yeni istiqamətlər müəyyənləşdirdi.
Bu hadisədən bir il sonra əsas sual artıq Vaşinqtonda nələrin baş verdiyi deyil. Əsas məsələ həmin siyasi iradənin Cənubi Qafqazın gələcəyinə hansı təsirləri göstərdiyidir.
Bir il əvvəl münaqişə tarixinin uzun müddət formalaşdırdığı qarşılıqlı etimadsızlıq hələ də regionun siyasi yaddaşında ciddi yer tuturdu. Bu gün isə gündəmin ağırlıq mərkəzi tədricən dəyişir. Sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və regional nəqliyyat imkanlarının inkişaf etdirilməsi kimi məsələlər ön plana çıxır. Bu dəyişiklik özü-özlüyündə sülh prosesinin siyasi mahiyyətində mühüm transformasiyanın baş verdiyini göstərir.
2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda imzalanan Birgə Bəyannamə və sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanması məhz bu transformasiyanın mühüm siyasi ifadəsi oldu. Sənədlər Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin gələcəkdə hansı prinsiplər əsasında qurulmasının çərçivəsini müəyyənləşdirdi.
Lakin bu nəticəni yalnız bir görüşün məhsulu hesab etmək düzgün olmazdı. Vaşinqtonda ortaya çıxan siyasi mənzərənin arxasında uzun illər davam edən mürəkkəb proses dayanırdı.
Azərbaycan 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra qarşısında tamamilə yeni bir mərhələ açıldı. Müharibənin başa çatması ilə təhlükəsizlik məsələsinin yerini daha geniş siyasi məqsədlər tutmağa başladı. Azərbaycanın qarşıya qoyduğu əsas hədəflərdən biri regionda davamlı sülhün hüquqi əsaslarının yaradılması idi.
Bu strategiyanın mühüm elementi 2022-ci ildə irəli sürülmüş beş prinsip oldu. Qarşılıqlı suverenliyin və ərazi bütövlüyünün tanınması, ərazi iddialarından imtina, güc tətbiqindən çəkinmə, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və kommunikasiyaların açılması ilə bağlı yanaşmalar sonrakı danışıqların siyasi çərçivəsini formalaşdırdı.
Bir il əvvəl Vaşinqtonda baş verənlərə bu baxımdan daha geniş tarixi prosesin nəticəsi kimi baxmaq lazımdır. Azərbaycan əvvəlcə hərbi müstəvidə yaranmış reallığın siyasi nəticələrini müəyyənləşdirdi, daha sonra həmin nəticələrin beynəlxalq hüquqi və diplomatik müstəvidə təsbitinə nail olmağa çalışdı.
Bu prosesin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, sülh məsələsi artıq yalnız Bakı ilə İrəvan arasındakı münasibətlər çərçivəsində qalmır. Cənubi Qafqazın gələcək iqtisadi potensialı, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri və qlobal güclərin regiona münasibəti də bu prosesin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Xüsusilə kommunikasiyaların bərpası məsələsi yeni mərhələnin iqtisadi ölçüsünü ortaya qoyur. Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantının yaradılması yalnız iki məntəqəni birləşdirəcək nəqliyyat layihəsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu bağlantı reallaşdığı təqdirdə, Şərq-Qərb marşrutlarının imkanlarını genişləndirə, region ölkələrinin iqtisadi əlaqələrini gücləndirə və Cənubi Qafqazın beynəlxalq logistika sistemində əhəmiyyətini artıra bilər.
Bu kontekstdə TRIPP layihəsinin meydana çıxması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Trump Route for International Peace and Prosperity” təşəbbüsü sülhün yalnız siyasi razılaşmalar vasitəsilə deyil, iqtisadi qarşılıqlı maraqlar üzərindən də möhkəmləndirilməsi ideyasını önə çıxarır.
Tarix göstərir ki, ölkələr arasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi siyasi sabitliyin qorunması üçün əlavə stimul yarada bilər. Əgər region dövlətləri açılan yeni kommunikasiyalardan real iqtisadi fayda əldə edərlərsə, sülhün qorunması onların milli maraqları baxımından da daha böyük əhəmiyyət qazanacaq.
Vaşinqton prosesinin Azərbaycan üçün digər mühüm nəticəsi ABŞ ilə münasibətlərdə yeni siyasi imkanların meydana çıxmasıdır. Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın hazırlanması ilə bağlı razılaşma Bakı ilə Vaşinqton arasında əlaqələrin daha geniş çərçivədə inkişaf etdirilməsi üçün zəmin yaradır.
907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması ilə bağlı qərar da ikitərəfli münasibətlər baxımından diqqətçəkən siyasi addımlardan biri oldu. Bu məsələ Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin əvvəlki mərhələlərində mövcud olmuş ziddiyyətlərin aradan qaldırılması və qarşılıqlı maraqlar əsasında yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Burada ABŞ Prezidenti Donald Trampın prosesdəki siyasi rolunu da ayrıca qeyd etmək lazımdır. Vaşinqton görüşünün yüksək səviyyədə keçirilməsi və əldə olunan razılaşmaların ABŞ Prezidentinin iştirakı ilə rəsmiləşdirilməsi sülh prosesinə beynəlxalq siyasi çəkisinin artırılması baxımından mühüm idi.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Trampın sülh təşəbbüslərinə verdiyi yüksək qiymət də iki lider arasında formalaşan siyasi dialoqun əhəmiyyətini göstərir. Bu dialoq yalnız bir görüşlə məhdudlaşmayaraq sonrakı dövrdə də diplomatik təmaslarla davam edib.
Ancaq Vaşinqton prosesinin ən mühüm nəticəsini yalnız ABŞ-Azərbaycan münasibətlərində və ya Azərbaycan-Ermənistan əlaqələrində axtarmaq kifayət deyil. Bu hadisənin daha böyük əhəmiyyəti Cənubi Qafqazın gələcək siyasi modelinin dəyişməsi ehtimalında özünü göstərir.
Uzun müddət regionun siyasi gündəliyini münaqişə, işğal, təhlükəsizlik və status məsələləri müəyyənləşdirirdi. Yeni mərhələdə isə başqa anlayışlar önə çıxır: sərhəd, tranzit, investisiya, logistika, enerji, ticarət və regional əməkdaşlıq.
Bu, sadəcə terminoloji dəyişiklik deyil. Siyasi gündəliyin dəyişməsi regionun inkişaf istiqamətinin də dəyişməsi deməkdir.
Azərbaycanın mövqeyi bu yeni sistemdə xüsusilə diqqətəlayiqdir. Ölkəmiz artıq yalnız Cənubi Qafqazın siyasi proseslərində iştirak edən dövlət deyil, Şərqlə Qərb arasında mühüm nəqliyyat və enerji bağlantılarının formalaşmasında əsas aktorlardan biridir. Qarabağın reinteqrasiyası və bərpası, Zəngəzur istiqamətində kommunikasiya imkanları, Orta Dəhlizin inkişafı və regional nəqliyyat layihələri Azərbaycanın geosiyasi çəkisini daha da artırır.
Bu reallıq sülh prosesinə də təsir göstərir. Çünki iqtisadi baxımdan daha çox inteqrasiya olunmuş regionda qarşıdurmanın yaratdığı itkilər daha böyük, əməkdaşlığın gətirdiyi imkanlar isə daha geniş olur.
Bununla belə, sülh prosesinin qarşısında hələ də müəyyən vəzifələr dayanır. Əldə olunmuş razılaşmaların praktiki nəticəyə çevrilməsi, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, sərhədlə bağlı məsələlərin həlli və kommunikasiyaların real şəkildə fəaliyyətə başlaması növbəti mərhələnin əsas istiqamətləridir.
Sülhün davamlılığı yalnız siyasi sənədlərin mövcudluğu ilə ölçülə bilməz. Onun əsl göstəricisi gündəlik münasibətlərin necə dəyişməsidir. Dövlətlər arasında əlaqələrin genişlənməsi, iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi və insanların təhlükəsiz şəraitdə qarşılıqlı əlaqə imkanlarının artması sülhün cəmiyyətlər üçün real nəticələr yaratdığını nümayiş etdirə bilər.
Vaşinqtondan keçən bir il bu istiqamətdə mühüm siyasi zəmin formalaşdırıb. İndi əsas məsələ həmin zəminin institusional və iqtisadi mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsidir.
Azərbaycanın son illərdəki siyasətinin mühüm xüsusiyyəti də məhz bundan ibarətdir. Ölkə əvvəlcə ərazi bütövlüyünün bərpasını təmin etdi, daha sonra regionda yeni siyasi reallığın qəbul olunmasına nail olmağa çalışdı və paralel şəkildə bu reallığı sülh və əməkdaşlıq gündəliyi ilə tamamladı.
Bu baxımdan 8 avqust 2025-ci il yalnız keçmiş münaqişənin siyasi nəticələrinin müzakirə edildiyi tarix deyil. Bu tarix Cənubi Qafqazın gələcəyinə dair fərqli təsəvvürün beynəlxalq səviyyədə nümayiş etdirildiyi mərhələdir.
Bir il sonra regionun qarşısında duran əsas seçim artıq daha aydın görünür: keçmişin qarşıdurma məntiqini qorumaq və ya yeni imkanlardan istifadə edərək əməkdaşlığa əsaslanan regional sistem qurmaq.
Azərbaycanın siyasi xətti ikinci istiqamətə yönəlib. Bu yanaşmanın əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müharibədən sonra əldə olunan nəticə sülhlə tamamlanmalı, sülh isə iqtisadi inkişaf və regional əməkdaşlıq üçün platformaya çevrilməlidir.
Bu gün Vaşinqtondan bir il sonra Cənubi Qafqazın siyasi mənzərəsində ən mühüm dəyişiklik də budur: regionun gələcəyi artıq yalnız keçmiş münaqişənin nəticələri ilə deyil, sülhdən sonra yaranacaq imkanlarla müəyyənləşməyə başlayır.
Bu mərhələnin uğuru isə əldə edilmiş siyasi razılaşmaların nə qədər ardıcıl həyata keçiriləcəyindən asılı olacaq. Əgər sülh siyasi sənəddən real əməkdaşlıq mexanizminə çevrilərsə, 8 avqust 2025-ci il yalnız tarixi bir görüşün tarixi kimi deyil, Cənubi Qafqazda yeni siyasi eranın başlanğıcı kimi yadda qalacaq.
Milli Məclisin deputatı Ceyhun Məmmədov
