2011-ci ildən bəri Suriya, davamlı qanlı müharibə və döyüşlərə məruz qalmışdır. Bu müharibə, yalnız Suriya xalqının taleyini deyil, həmçinin regional və qlobal güc mübarizələrini də təsir altına almışdır. Bəşər Əsədin hakimiyyətinin sona çatmasından sonra nələrin baş verə biləcəyi ilə bağlı fərqli ehtimallar mövcuddur.
Suriya xalqı uzun illər ərzində iqtisadi sıxıntılar və sosial bərabərsizliklə qarşılaşmışdı. Əsəd rejimi, ailə üzvləri və yaxın tərəfdarları tərəfindən idarə olunan biznes imperiyalarının üstünlük təşkil etdiyi bir iqtisadiyyat yaratmışdı. Bu vəziyyət, bir çox insanın həyat şəraitini ağırlaşdırdı və korrupsiya ilə bağlı dərin narazılıq yarandı.
Bəşər Əsədin hakimiyyətə gəldiyi 2000-ci ildən sonra, siyasi azadlıqların məhdudlaşdırılması, müxalifətin təqibi və söz azadlığının boğulması Suriyada dərin siyasi və sosial qırılmalara səbəb olmuşdu. Bu, xüsusilə gənclərin narazılığına və siyasi islahat tələb edən etirazlara səbəb oldu.
2011-ci ildə başlayan Ərəb Baharı, bir çox ərəb ölkələrində siyasi islahat və dəyişiklik tələbləri ilə başladı. Bu hərəkətlər, Suriya xalqı arasında da həyəcan yaratdı və müxtəlif etiraz hərəkatlarına ilham verdi. Əsəd rejimi, bu etirazları qəddar şəkildə əzdi, bu da münaqişəni daha da alovlandırdı.
Suriya, müxtəlif etnik və dini qrupların qarışdığı bir ölkədir. Əsəd rejimi, əksərən şiə məzhəbindən olan Əlavilərdən ibarət olsa da, dövlətin digər hissələrində sünni müsəlmanları və kürdlər kimi çoxsaylı fərqli qruplar da mövcuddur. Bu vəziyyət, münaqişə əsnasında məzhəb və etnik gərginlikləri daha da artırdı.
Suriyada müharibə, yalnız daxili bir məsələ olmamış, beynəlxalq güclərin müdaxiləsi ilə daha da mürəkkəbləşmişdir. Rusiya və İran Əsəd rejiminə dəstək verirken, ABŞ, Türkiyə və digər regional güclər müxtəlif müxalif qruplara dəstək olmuşdur. Bu xarici müdaxilələr, müharibənin qlobal bir münaqişəyə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.
Əsədin devrilməsi, Suriyada yalnız hakimiyyətin dəyişməsi deyil, həm də geniş sosial və siyasi dəyişikliklərin baş verməsi deməkdir. Bu dəyişikliklər həm daxili, həm də beynəlxalq səviyyədə müxtəlif nəticələrə yol aça bilər.Bəşər Əsədin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra Suriyadakı hadisələrin gedişatı bir neçə ssenari üzrə inkişaf xətti keçə bilər:
1. Suriya’nın Bölgələrə Bölünməsi
Əsədin hakimiyyətdən getməsi və yeni bir siyasi nizamın yaranmaması halında, Suriyada dövlətin birliyi təhlükə altına düşə bilər. Müxtəlif bölgələrdəki müxalif qruplar, etnik və dini azlıqlar öz müstəqil hökumətlərini qurmağa cəhd edə bilər. Bu, ölkənin de-fakto olaraq bölgələrə bölünməsinə səbəb ola bilər. Məsələn, kürdlər öz bölgələrində idarəetmə qurmağı hədəfləyir və bu, regiondakı digər dövlətlərlə – xüsusilə Türkiyə ilə – gərginliyi artırar.
2. İslamçı Qrupların Güclənməsi
Əsədin hakimiyyətinin sona çatması ilə, müxalifətin arasında daha radikal islamçı qrupların güclənməsi ehtimalı artar. Belə qruplar, Suriyanın gələcək siyasi düzənini öz maraqları üzrə dəyişdirməyə cəhd edə bilərlər. Bu da, xüsusilə Qərb və bölgə dövlətləri üçün təhlükə yarada bilər.
3. Beynəlxalq Təsirlərin Artması və Sülh Prosesi
Əsədin getməsi, beynəlxalq güclər üçün yeni bir sülh prosesinin başlanğıcı ola bilər. Əgər müxalifət və Əsədin dəstəkçiləri arasında kompromislə nəticələnən bir həll tapıla bilərsə, Suriyada siyasi sabitlik bərpa oluna bilər. Lakin bu, geniş və çətin bir diplomatik proses tələb edir və bir çox maraqlı tərəflərin razılığını tələb edir.
4. Humanitar Böhran və Qaçqın Problemi
Əsədin hakimiyyətinin sona çatması, Suriyada mövcud olan geniş humanitar böhranın daha da dərinləşməsinə səbəb ola bilər. Müharibə artıq milyonlarla insanın evlərini tərk etməsinə səbəb olub. Dövlətin zəifliyi, qaçqın və daxili köçkünlər üçün əlavə təhdidlər yarada bilər. Bu, regional və beynəlxalq miqyasda humanitar yardımlara və siyasi gərginliklərə yol aça bilər.
Suriyada baş verən münaqişə, yalnız ölkənin daxili məsələləri ilə bağlı deyil, həm də beynəlxalq güclərin müdaxiləsi ilə mürəkkəbləşən bir dövrə çevrilib. Bəşər Əsədin hakimiyyətinin sona çatması, ölkə üçün yeni imkanlar və risklər yarada bilər. Hər hansı bir həllin tapılması, Suriyanın müxtəlif qrupları arasında etimadın bərpa olunmasına, regional güclər arasında siyasi balansın qurulmasına və beynəlxalq dəstəyin göstərilməsinə bağlıdır. Lakin, Suriyanın gələcəyi, həm də ölkə daxilindəki və xaricdəki güc mübarizələrinin necə inkişaf edəcəyinə bağlı olaraq daha da mürəkkəbləşə bilər.
Müəllif: Yusif Hüseynli İsa oğlu
