Müstəqillik dövründə Azərbaycan Respublikasının xarici siyasətində xüsusi yer tutan Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri zaman keçdikcə daha da möhkəmlənmiş və strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlmişdir. Tarixi, mədəni, dil və mənəvi bağlarla bir-birinə bağlı olan iki qardaş ölkə beynəlxalq münasibətlər sistemində qarşılıqlı etimada və ortaq maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq modeli formalaşdırmışdır. Bu münasibətlərin ən mühüm mərhələlərindən biri 2021-ci il iyunun 15-də Şuşa şəhərində imzalanan “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi” olmuşdur. Şuşa Bəyannaməsinin məhz Şuşa şəhərində imzalanması xüsusi rəmzi məna daşıyır. Şuşa Azərbaycan xalqının tarixi, mədəni və mənəvi irsinin mühüm mərkəzlərindən biridir. 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ Müharibəsi nəticəsində Şuşanın işğaldan azad edilməsi Azərbaycanın tarixi qələbəsinin simvoluna çevrildi. Belə bir şəhərdə imzalanan Bəyannamə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunmasının və regionda yeni siyasi reallıqların yaranmasının təsdiqi kimi qiymətləndirilir. Bu sənəd həm də Azərbaycan və Türkiyənin ortaq tarixə, mədəniyyətə, dilə və milli dəyərlərə əsaslanan münasibətlərinin daha da möhkəmləndiyini göstərdi.
Bəyannamədə iki ölkə arasında əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətləri öz əksini tapmışdır. Sənəd siyasi münasibətlərin inkişafı, təhlükəsizlik məsələləri, müdafiə sənayesi, iqtisadi əməkdaşlıq, enerji layihələri, nəqliyyat-kommunikasiya xətləri, təhsil, mədəniyyət və humanitar sahələri əhatə edir. Bəyannamənin əsas müddəalarından biri qarşılıqlı hərbi yardım məsələsidir. Sənədə əsasən, tərəflərdən birinin müstəqilliyinə, suverenliyinə və ya ərazi bütövlüyünə qarşı təhdid yarandığı halda, tərəflər bir-birinə lazımi dəstək göstərəcəklər. Bu müddəa Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini strateji tərəfdaşlıq səviyyəsindən müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldən ən mühüm məqamlardan biridir. Bəyannamədə həmçinin müdafiə sənayesinin inkişafı, birgə hərbi təlimlərin keçirilməsi, silahlı qüvvələr arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi və regional təhlükəsizliyin təmin olunması məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilmişdir.
Şuşa Bəyannaməsinin əsas strateji mesajı Azərbaycan və Türkiyənin birliyini, qardaşlığını və sarsılmaz müttəfiqliyini bütün dünyaya nümayiş etdirməkdən ibarətdir. Bu sənəd göstərdi ki, iki dövlət arasında münasibətlər yalnız dostluq və tərəfdaşlıq çərçivəsində deyil, eyni zamanda qarşılıqlı etimada əsaslanan güclü siyasi və hərbi ittifaq səviyyəsində inkişaf edir.
Bəyannamə beynəlxalq ictimaiyyətə bir neçə mühüm mesaj verdi. Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyənin “Bir millət, iki dövlət” prinsipinə sadiq olduğunu bir daha təsdiqlədi. Bu prinsip uzun illər ərzində formalaşmış dostluq və qardaşlıq münasibətlərinin əsasını təşkil edir. İki ölkə arasında münasibətlər yalnız dövlət maraqları ilə deyil, həm də ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərlə bağlıdır. Bəyannamə regionda sülhün və təhlükəsizliyin qorunmasına xidmət edir. Azərbaycan və Türkiyənin güclü əməkdaşlığı Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına töhfə verir. Sənəd bölgədə sabitliyin təmin olunmasına və uzunmüddətli əməkdaşlığın inkişafına yönəlmiş strateji baxışın ifadəsidir. Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə rəhbərlərinin siyasi iradəsinin və gələcəyə hesablanmış strateji baxışının nəticəsidir. Sənəd Azərbaycan və Türkiyənin beynəlxalq münasibətlər sistemində bir-birinin maraqlarını müdafiə etmək əzmində olduğunu nümayiş etdirdi. Bəyannamə təkcə Azərbaycan və Türkiyə üçün deyil, bütövlükdə türk dünyası üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu sənəd türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın, əməkdaşlığın və həmrəyliyin daha da gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addım hesab edilir.
Şuşa Bəyannaməsi iqtisadi sahədə də yeni imkanlar açmışdır. Azərbaycan və Türkiyə enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynayan strateji tərəfdaşlardır. Neft və qaz layihələri, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri və logistika sahəsində əməkdaşlıq iki ölkənin iqtisadi qüdrətini artırır. Xüsusilə Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının inkişafı, regional kommunikasiya xətlərinin açılması və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi Bəyannamənin mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu layihələr regionun iqtisadi inkişafına və beynəlxalq əməkdaşlığın genişlənməsinə xidmət edir.
Şuşa Bəyannaməsi beynəlxalq münasibətlər sistemində də mühüm hadisə kimi qiymətləndirilir. Sənəd Azərbaycanın və Türkiyənin regional və qlobal proseslərdə rolunun artdığını göstərir. Bu Bəyannamə iki ölkənin beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlığını daha da gücləndirməyə, ortaq mövqedən çıxış etməyə və qarşılıqlı dəstəyi artırmağa imkan yaradır. Bununla yanaşı, sənəd regionda yeni əməkdaşlıq formatlarının formalaşmasına, iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsinə və davamlı sülhün təmin olunmasına töhfə verən mühüm siyasi platforma rolunu oynayır.
Şuşa Bəyannaməsinin əhəmiyyətini dəyərləndirərkən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xüsusi olaraq vurğulamışdır ki, bu sənəd yalnız müasir siyasi maraqlardan irəli gəlmir, eyni zamanda xalqlarımızın ortaq tarixi, mənəvi dəyərləri və böyük liderlərin irsi üzərində qurulmuşdur. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, Bəyannamədə türk dünyasının iki görkəmli şəxsiyyətinin – Mustafa Kamal Atatürk və Heydər Əliyevin kəlamlarının əks olunması sənədin tarixi köklərə söykəndiyini göstərir.
Mustafa Kamal Atatürkün “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir” fikri Türkiyə xalqının Azərbaycan xalqına olan qardaş münasibətini və mənəvi bağlılığını ifadə edir. Bu sözlər hələ XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlərin sadəcə dövlətlərarası əlaqələr deyil, eyni milli və mədəni köklərdən qaynaqlanan qardaşlıq münasibətləri olduğunu nümayiş etdirirdi.
XX əsrin sonlarında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin səsləndirdiyi “Bir millət, iki dövlət” ifadəsi isə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin siyasi fəlsəfəsinə çevrilmişdir. Bu kəlam iki müstəqil dövlətin ortaq tarix, dil, mədəniyyət və milli-mənəvi dəyərlər əsasında bir-birinə sıx bağlı olduğunu ifadə edir. Məhz bu prinsip bu gün də Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin əsas ideoloji sütununu təşkil edir.
Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, Şuşa Bəyannaməsinin azad edilmiş Şuşada imzalanması əcdadların vəsiyyətinə sədaqətin, tarixi yaddaşa hörmətin və gələcək nəsillərə verilən mühüm mesajın təzahürüdür. Bu addım göstərir ki, Azərbaycan və Türkiyə rəhbərləri keçmişdən gələn qardaşlıq ənənələrini qoruyaraq onları yeni dövrün tələblərinə uyğun şəkildə inkişaf etdirirlər.
2021-ci il 15 iyun tarixində Şuşada imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin tarixində yeni və mühüm mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Bu sənəd iki qardaş dövlət arasında mövcud olan dostluq və əməkdaşlığı müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltmiş, regional təhlükəsizlik, iqtisadi inkişaf və siyasi həmrəylik baxımından yeni perspektivlər açmışdır. Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyənin birliyini, gücünü və gələcəyə yönəlmiş strateji baxışını əks etdirən tarixi sənəd kimi yadda qalmışdır. Bu Bəyannamənin əsas strateji mesajı ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Türkiyə hər zaman bir-birinin yanında olacaq, ortaq maraqlarını birlikdə qoruyacaq və regionda sülhün, təhlükəsizliyin və inkişafın təmin olunmasına birgə töhfə verəcəklər.
Rüstəmova Aybəniz Vilayət qızı, Avrasiya universitetinin Humanitar fənlər və regionşünaslıq kafedrasının müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
