Xocalı soyqırımında həlak olan insanların xatirəsi, Vətən Müharibəsində qazandığımız möhtəşəm zəfərlə yaşatıldı
1980-ci illərin sonlarında SSRİ-nin zəifləməsi və daxili çəkişmələrin artması, bir çox etnik münaqişələrə və milli ayrılıq hərəkatlarına zəmin yaratdı. Xüsusilə, indiki Qarabağ bölgəsindəki erməni əhalisinin müstəqillik və ya Ermənistanla birləşmə tələbləri ilə bağlı münaqişə 1988-ci ildə daha da gərginləşdi. Erməni tərəfi, Sovet rəhbərliyinin zəifliyindən istifadə edərək, Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi üçün hərbi təcavüzə başladı. Bu münaqişə çərçivəsində 1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli səhifələrindən biri olan Xocalı soyqırımı aktı baş vermişdir. Ermənistan silahlı qüvvələri beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərini kobudcasına pozaraq keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərinə hücum etdi və dinc əhaliyə misli görünməmiş qəddarlıqla divan tutdu. Ermənilərin azərbaycanlılara soyqırımı törtəməsi üçün dəstək göstərən qüvvələr də olmuşdur. Həmin qüvvələrin yaratdığı imkanlardan ermənilər tarixən yararlanıblar və xalqımızı soyqırımılara məruz qoyublar.
1992-ci ilin fevralında Xocalı şəhərində baş vermiş hadisə, Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli və faciəli anlarından biridir. Faciə günü Xocalı şəhərini tərk edən əhali pusquya salındı və Naxçıvanlı, habelə Pircamal kəndləri yaxınlığında erməni hərbi postları tərəfindən ya atəşə tutularaq qətlə yetirildi, ya da əsir götürüldü. Hücum başladıqdan sonra şəhərdə qalan 2500-ə yaxın əhali azərbaycanlıların nəzarətində olan ən yaxın məkana çatmaq məqsədilə şəhəri tərk etməyə cəhd etdilər. Əsasən qadın və uşaqlardan ibarət əhalinin qalan hissəsi dağlarda təqibdən gizlənən zaman donvurma nəticəsində həlak oldular;Xocalı soyqırımı, erməni silahlı qüvvələri və onlara dəstək verən müttəfiqləri tərəfindən törədilib və 613 azərbaycanlı, o cümlədən qadınlar, uşaqlar və yaşlılar olmaqla, amansız şəkildə qətlə yetirildi. Bu hadisə, eyni zamanda, 1275 nəfərdən çox insanın yaralanmasına, 1500-dən çox insanın isə əsir götürülməsinə səbəb oldu. Xocalı soyqırımı, həm də yerli əhalinin öz evlərini tərk etməsinə və kütləvi miqrasiya ilə nəticələndi.
1994-cü il fevralın 24-də Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Milli Məclisin qəbul etdiyi “Xocalı soyqırımı günü haqqında” qərar, bu dəhşətli hadisənin beynəlxalq aləmdə tanınması üçün mühüm addım oldu. Bu qərar, Xocalı soyqırımının bəşəriyyətə qarşı törədilmiş bir cinayət olduğunu vurğulamaqla yanaşı, bu faciənin həm Azərbaycan xalqı, həm də bütün dünya üçün dərindən təəssüf doğuran bir tarixi hadisə olduğunu bildirdi. Ümummilli Lider Heydər Əliyev demişdir ki, bütövlükdə Azərbaycan xalqına qarşı yönəldilmiş Xocalı soyqırımı öz ağlasığmaz qəddarlığı və qeyri-insani cəza üsulları ilə bəşər tarixində bir vəhşilik aktıdır: “Bu soyqırımı, eyni zamanda, bütün bəşəriyyətə qarşı tarixi bir cinayətdir. Xocalı faciəsi – Ermənistanın millətçi, vəhşi qüvvələri tərəfindən Azərbaycana qarşı edilən soyqırımıdır – vəhşiliyin görünməmiş təzahürüdür”. Göründüyü kimi, Ulu Öndər Heydər Əliyevin Xocalı soyqırımına münasibəti çox əhəmiyyətli olmuşdur. Bu soyqırım, dünya miqyasında geniş şəkildə tanınması üçün hələ də Azərbaycan tərəfindən fəal şəkildə işlənir. Ulu Öndərin bu mövzudakı iradəsi, Azərbaycan xalqının və rəhbərliyinin bu faciəni unutdurmamağa və onu gələcək nəsillərə çatdırmağa verdiyi önəmin göstəricisidir.
Bu soyqırımı, beynəlxalq hüquqa və insan hüquqlarına qarşı ağır bir cinayət olaraq qiymətləndirilir. Xocalı soyqırımı bir çox ölkələrdə qəbul olunan parlament aktlarında tanınmış və xatırlanmışdır. Bu vaxtadək, Bosniya və Herseqovina, Kolumbiya, Çex Respublikası, Honduras, İordaniya, Meksika, Pakistan, Panama, Peru, Sudan, Cibuti, Qvatemala, Paraqvay, Sloveniya, Şotlandiya, İndoneziya və Əfqanıstanın qanunverici orqanları, həmçinin ABŞ-ın 20-dən çox ştatı tərəfindən müvafiq parlament qətnamələri qəbul edilmişdir. 20 noyabr 2012-ci il tarixində Cibutidə keçirilmiş İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 39-cu sessiyasında Xocalıda törədilmiş cinayətləri soyqırımı kimi tanıyan qətnamə qəbul edilmişdir. 2013-cü ilin fevral ayında Qahirədə keçirilən İƏT İslam Zirvə Konfransının 12-ci sessiyasında qəbul olunan Yekun Kommünikedə üzv dövlətlər Xocalı soyqırımının tanınması istiqamətində zəruri səylər göstərməyə çağırılırlar. Həmçinin, Xocalı soyqırımı ilə bağlı müxtəlif beynəlxalq hüquqşünaslar, vətəndaş cəmiyyətləri və insan hüquqları təşkilatları tərəfindən çağırışlar edilərək, faciənin tanınması və bu cür cinayətlərin qarşısının alınması məqsədilə ciddi addımlar atılmasının vacibliyi vurğulanmışdır. Bu gün də Xocalı faciəsinin və onunla bağlı yaranan yaraların həm Azərbaycanda, həm də beynəlxalq aləmdə tanınması və yaddaşlarda yaşadılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan “Xocalıya ədalət” kampaniyası strateji önəmli rolu olub.
Xocalı soyqırımının təşkilatçıları və iştirakçıları hələ də ədalətdən qaçmamalıdırlar. Azərbaycan xalqı bu faciənin bütün dünyaya çatdırılması və beynəlxalq tribunallarda layiqli cəzalarını almaları üçün mübarizəsini davam etdirir. Xocalı soyqırımının məsuliyyətini daşıyanlar hələ də cəzalarını çəkməlidir və bu, yalnız Azərbaycan xalqı üçün deyil, bütün insanlıq üçün ədalət və hüququn bərpası baxımından əhəmiyyətlidir.
Müzəffər Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığı və Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 44 gün davam edən Vətən Müharibəsi nəticəsində, Xocalı şəhidlərinin qanı tamamilə yerdə qalmadı. 2020-ci ilin 10 noyabrında əldə edilən Qələbə, Xocalı soyqırımının və ümumilikdə Azərbaycanın yaşadığı digər ağrılı hadisələrin intiqamını almaq baxımından böyük bir mərhələ oldu.
Xocalı soyqırımında həlak olan insanların xatirəsi, Vətən Müharibəsində qazandığımız möhtəşəm zəfərlə yaşatıldı. Bu zəfər, həm də Xocalı şəhidlərinin və bütün şəhidlərimizin əziz xatirəsinə olan hörmətin, Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizənin təntənəsi oldu. Azərbaycan Ordusunun göstərdiyi qəhrəmanlıq, torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi, Xocalı və digər şəhidlərimizin qanının yerdə qalmadığının bir sübutu idi.
Vətən Müharibəsi, həm də Xocalı soyqırımının beynəlxalq aləmdə daha da tanınması və şəhidlərimizin hüquqlarının bərpa olunması üçün bir fürsət yaratdı. Bu zəfər, həm Azərbaycan xalqı, həm də Xocalı şəhidlərinin ailələri üçün böyük bir qürur mənbəyi oldu. 2024-cü il fevralın 26-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xocalı şəhərinə səfər edərək Xocalı Soyqırımı Memorialının təməlini qoyub. Bu səfər, Xocalı soyqırımının 32-ci ildönümündə həyata keçirilib. Prezident İlham Əliyev, memorialın təməlqoyma mərasimində iştirak edərək, Xocalı soyqırımı ilə bağlı xatirələri yad edib və bu faciənin beynəlxalq aləmdə tanınması üçün Azərbaycan tərəfindən görülən tədbirlərdən bəhs edib. Həmçinin, Prezident İlham Əliyev Xocalı rayonunun ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşüb, onların fikirlərini dinləyib, rayonun inkişafına dair gələcək planlar barədə məlumat verib. Bu cür tədbirlər, Azərbaycanın keçmişdəki ağrılı hadisələri xatırlayaraq, Xocalı soyqırımını dünya ictimaiyyətinə daha da tanıtmağı və bu faciənin ədalətli şəkildə tanınmasına nail olmağı məqsəd qoyur.
K.Y.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun PHŞ-nin Uşaq Bərpa Mərkəzinin Təsərrüfat bölmə müdiri Ağayev Nəbi Baba oğlu
